หนึ่งปีหลังมหาอุทกภัยหาดใหญ่ 2568 คำถามสำคัญที่ยังอยู่ในใจผู้คนคือ หากน้ำท่วมใหญ่มาอีกครั้ง เมืองหาดใหญ่พร้อมรับมือมากแค่ไหน และประชาชนจะมั่นใจได้อย่างไรว่าครั้งต่อไปจะไม่ต้องเผชิญความสูญเสียซ้ำรอยเดิม
คำตอบส่วนหนึ่งปรากฏผ่านผลสำรวจ PSU ECON POLL Series 1 เรื่อง “เมืองหาดใหญ่ Gastronomy พร้อมสู้ภัยน้ำท่วม” ที่คลังสมองเศรษฐศาสตร์ภาคใต้ PSU ECON Think Tank คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ร่วมกับภาคีเครือข่าย 7 หน่วยงาน ลงพื้นที่สำรวจครัวเรือน ผู้ประกอบการร้านอาหาร และนักท่องเที่ยวต่างชาติ ในเขตเทศบาลนครหาดใหญ่และเทศบาลเมืองคอหงส์ เมื่อเดือนตุลาคม 2569
ผลสำรวจครั้งนี้ไม่ได้เพียงสะท้อนความกังวลของประชาชน แต่ยังเผยให้เห็นความแตกต่างของผลกระทบในแต่ละพื้นที่ และชี้ให้เห็นว่า การรับมือภัยพิบัติครั้งต่อไป จำเป็นต้องใช้ข้อมูลเป็นฐานในการวางแผน มากกว่าการใช้มาตรการแบบเดียวกันทั้งเมือง เพราะเพราะน้ำท่วมไม่ได้สร้างความเสียหายเท่ากันทุกพื้นที่ ไม่ได้กระทบทุกคนเท่ากัน ดังนั้นการวางแผนรับมือและการฟื้นฟูจึงต้องแตกต่างกัน
รศ.ดร.ธนิต เฉลิมยานนท์ รองอธิการบดีฝ่ายวางแผนและการเงิน มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ระบุว่า มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ในฐานะสถาบันการศึกษาที่มีพันธกิจต่อสังคม ยังคงเดินหน้าถอดบทเรียนจากมหาอุทกภัยครั้งที่ผ่านมา เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันให้แก่เมือง โดยพัฒนาศูนย์พักพิงชั่วคราวม.อ. ให้พร้อมรองรับผู้ประสบภัยกว่า 15,000 คน และได้พัฒนายกระดับการบริหารจัดการศูนย์พักพิงให้ได้มาตรฐานสากลตามแนวทาง UN รวมถึงได้นำระบบ HatyaiROD เพื่อให้การช่วยเหลือเป็นระบบ ติดตามได้แบบเรียลไทม์ และประสานทรัพยากรได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ขณะเดียวกัน ม.อ. ยังลงพื้นที่สร้างความเข้มแข็งให้ชุมชนเสี่ยง ส่งเสริมให้ชุมชนมีระบบประสานงานและเครือข่ายบ้านพี่เลี้ยง เพื่อให้สามารถช่วยเหลือและรับมือสถานการณ์ได้ตั้งแต่ระดับพื้นที่ และสิ่งที่น่าสนใจที่สุดจากงานครั้งนี้ คือข้อมูลที่สะท้อนความเปราะบางของเมืองผ่านเสียงของผู้ประสบภัยตัวจริง
เปิดผลสำรวจ ความเชื่อมั่นเมืองสวนทางกับระดับน้ำ
ผลโพลดังกล่าวได้สำรวจครอบคลุมพื้นที่เทศบาลนครหาดใหญ่ เขต 1–4 และเทศบาลเมืองคอหงส์ จาก 3 กลุ่มเป้าหมาย ได้แก่ ครัวเรือน ผู้ประกอบการร้านอาหาร และนักท่องเที่ยวต่างชาติ โดยใช้ข้อมูลแบบสอบถามร่วมกับพิกัด GPS เพื่อสะท้อนสถานการณ์และความเปราะบางเชิงพื้นที่
ผศ.ดร.อริศรา ร่มเย็น เณรานนท์ รองคณบดีฝ่ายวิจัย พันธกิจเพื่อสังคมและวิเทศสัมพันธ์ และ ผศ.ดร.นัฐพร โรจนหัสดิน ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยเพื่อการพัฒนาเศรษฐกิจภาคใต้และเศรษฐกิจแห่งอนาคต (FED-ECON) คณะเศรษฐศาสตร์ เปิดเผยผลสำรวจที่ชวนให้ต้องกลับมาทบทวนความพร้อมของเมืองอีกครั้ง
เพราะแม้เหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่จะผ่านไปเกือบหนึ่งปี แต่ประชาชนมากกว่าครึ่ง หรือ 50.52% ยังมองว่าหาดใหญ่ไม่พร้อมรับมือ หากเกิดน้ำท่วมรุนแรงใกล้เคียงปี 2568
ที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้น คือ ความเชื่อมั่นของประชาชนลดลงตามระดับความลึกของน้ำอย่างชัดเจน คือ หากน้ำท่วมไม่เกินระดับเข่า ความเชื่อมั่นว่าเมืองจะรับมือไหวอยู่ที่ประมาณ 68% แต่เมื่อน้ำสูงถึงระดับอกหรือคอ ลดเหลือเพียง 41% ส่วนในกลุ่มบ้านที่ถูกน้ำท่วมมิดศีรษะ หรือน้ำท่วมถึงชั้นสองของบ้านความเชื่อมั่นลดเหลือเพียง 37% เท่านั้นตัวเลขนี้สะท้อนว่า ยิ่งประชาชนเผชิญความเสียหายหนักเท่าใด ความมั่นใจต่อระบบรับมือของเมืองก็ยิ่งลดลงเท่านั้น
น้ำท่วมไม่ใช่แค่เรื่องทรัพย์สิน แต่คือความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงอาหาร
นอกจากนี้สิ่งที่ประชาชนกังวลมากที่สุดเมื่อเกิดน้ำท่วม คือความเสียหายต่อบ้านเรือนและทรัพย์สิน คิดเป็น 25.72% ความปลอดภัยในชีวิต 19.05% และการขาดแคลนอาหารและน้ำดื่มอีก 15.17% และเมื่อเจาะลึกลงไปในแต่ละพื้นที่ ผลสำรวจพบว่า ส่วนใหญ่คิดว่าการกระจายอาหารช่วยเหลือยังไม่ทั่วถึง โดยครัวเรือนใน เขต 1 จำนวน 60% และเขต 3 จำนวน 52% ระบุว่าได้รับอาหารแจกจ่ายไม่เพียงพอ ขณะที่เขต 2 อยู่ที่ 31% ความแตกต่างนี้ทำให้เห็นว่า การจัดสรรอาหารฉุกเฉินด้วยวิธีเดียวกันทุกพื้นที่ อาจไม่ตอบโจทย์ประชาชนที่มีระดับความเดือดร้อนแตกต่างกัน
อีกหนึ่งประเด็นที่น่าจับตาคือ แม้ศูนย์พักพิงชั่วคราว ม.อ. จะได้รับความพึงพอใจจากผู้เข้าพักสูงถึง 4.7 เต็ม 5 คะแนน แต่ในกลุ่มบ้านที่ถูกน้ำท่วมมิดศีรษะกลับพบว่า 73% ไม่ได้เข้าศูนย์พักพิง และมีสัดส่วนใกล้เคียงกันในทุกเขต นั่นหมายความว่า ยังมีผู้ประสบภัยจำนวนมากที่ต้องอยู่กับความเสี่ยงนอกระบบศูนย์พักพิง แม้จะเป็นกลุ่มที่เผชิญน้ำท่วมหนักก็ตาม
ขณะเดียวกัน ความต้องการอาหารก็แตกต่างกันตามช่วงวัย คนอายุต่ำกว่า 30 ปีถึง 72% พึ่งพาร้านอาหารเป็นประจำ ส่วนผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไปถึง 91% ทำอาหารรับประทานเองเป็นหลัก ดังนั้นการจัดชุดอาหารฉุกเฉินจึงอาจต้องคำนึงถึงทั้งความพร้อมในการปรุงอาหารและรูปแบบการใช้ชีวิตของผู้ประสบภัยด้วย
ร้านอาหารเสียหายหนักขาดคู่ค้าสำรอง ห่วงโซ่อาหารเมืองสะดุด
ไม่เพียงครัวเรือนที่ได้รับผลกระทบ แต่ภาคธุรกิจอาหารซึ่งเป็นหนึ่งในหัวใจเศรษฐกิจของหาดใหญ่ ก็ยังมีจุดอ่อนสำคัญที่ต้องเร่งแก้ไข
ผลสำรวจพบว่า ร้านอาหารในกลุ่มตัวอย่างถึง 72% ถูกน้ำท่วมมิดศีรษะหรือท่วมชั้น 1 และยิ่งร้านได้รับความเสียหายหนัก ความพร้อมในการกลับมาดำเนินธุรกิจก็ยิ่งลดลง โดยเฉพาะเรื่องวัตถุดิบ ซึ่งเป็นหัวใจของการเปิดร้านอาหารอีกครั้ง ร้านที่เสียหายหนักที่สุดมีคู่ค้าวัตถุดิบสำรองนอกพื้นที่เสี่ยงเพียง 26% ขณะที่ร้านที่ได้รับผลกระทบน้อยกว่ามีคู่ค้าสำรองถึง 60% ตรงกันข้าม กลุ่มแผงลอยและกิจการขนาดเล็กกลับมีความคล่องตัวสูงกว่า โดยมีคู่ค้าสำรองถึง 80%
ความเสียหายไม่ได้หยุดอยู่ที่ร้านค้า แต่ลุกลามไปถึงรายได้และความอยู่รอดของผู้ประกอบการ ร้านที่น้ำท่วมมิดศีรษะกังวลเรื่องรายได้หยุดชะงักถึง 37% สูงกว่ากลุ่มที่น้ำท่วมต่ำกว่า ซึ่งอยู่ที่ 13%
โจทย์ของร้านอาหารจึงไม่ใช่เพียงการได้รับสิ่งของช่วยเหลือหลังน้ำลด แต่ต้องมีระบบสำรองวัตถุดิบ แหล่งเงินทุน และข้อมูลเตือนภัยที่ช่วยให้ตัดสินใจย้ายสินค้าได้ก่อนน้ำมา
ผู้ประกอบการจึงต้องการให้ภาครัฐทำหน้าที่เป็น “ผู้อำนวยความสะดวก” มากกว่าการแจกจ่ายสิ่งของ โดยเฉพาะการสนับสนุนสินเชื่อดอกเบี้ยต่ำเพื่อจัดการระบบน้ำและไฟสำรอง การทำประกันภัยน้ำท่วมแบบกลุ่ม และการส่งข้อมูลเตือนภัยตรงถึงร้านค้าอย่างทันท่วงที
นักท่องเที่ยวขาประจำเริ่มถอย ภาพลักษณ์หาดใหญ่ต้องเร่งฟื้น
อีกหนึ่งกลุ่มที่ผลสำรวจสะท้อนผลกระทบได้ชัด คือ นักท่องเที่ยว โดยเฉพาะกลุ่มขาประจำที่เดินทางมาหาดใหญ่ตั้งแต่ 3 ครั้งขึ้นไปต่อปี ซึ่งถือเป็นกำลังซื้อสำคัญของเมือง ผลสำรวจพบว่า นักท่องเที่ยวกลุ่มนี้ถึง 51% ยกเลิกหรือเลื่อนการเดินทางเพราะน้ำท่วม มากกว่ากลุ่มที่มาเที่ยวครั้งแรก ซึ่งอยู่ที่ 23%
ขณะเดียวกัน นักท่องเที่ยวขาประจำ 49% ยังมองว่าภาพลักษณ์ของหาดใหญ่แย่ลงหลังเกิดน้ำท่วม สะท้อนว่าความเสียหายไม่ได้จบลงพร้อมกับการลดระดับของน้ำ แต่ยังส่งผลต่อความเชื่อมั่นและการตัดสินใจเดินทางในระยะยาว
การฟื้นตลาดท่องเที่ยวจึงต้องใช้มากกว่าการประชาสัมพันธ์ว่าเมืองกลับมาเปิดแล้ว แต่ต้องทำให้นักท่องเที่ยวมั่นใจว่า หากเกิดเหตุขึ้นอีก พวกเขาจะได้รับข้อมูลและสามารถวางแผนเดินทางได้อย่างปลอดภัย
ผลสำรวจยังพบว่า ชาวมาเลเซีย 61% มีแนวโน้มมั่นใจมากขึ้นเมื่อเห็นร้านอาหารกลับมาเปิดคึกคัก ส่วนชาวจีน 24% ให้ความสำคัญกับโปรโมชั่นและส่วนลด ขณะที่นักเดินทางเชิงธุรกิจ 40% ต้องการระบบแจ้งเตือนน้ำท่วมในภาษาของตนเอง
ข้อมูลเหล่านี้จึงเป็นโอกาสให้หาดใหญ่ปรับกลยุทธ์ฟื้นการท่องเที่ยวให้ตรงกับพฤติกรรมของนักเดินทางแต่ละกลุ่ม ทั้งการแจ้งเตือนหลายภาษา การสื่อสารสถานการณ์จริง และมาตรการยืดหยุ่นในการเลื่อนจองสำหรับลูกค้าประจำ
จากมาตรการเหวี่ยงแห สู่การบริหารจัดการที่ตรงจุด
เมื่อความเสียหายและความต้องการแตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ ข้อเสนอสำคัญจาก PSU Econ Poll จึงอยู่ที่การเปลี่ยนวิธีคิดในการบริหารจัดการเมือง ใช้แผนที่ระดับน้ำเป็นตัวตั้ง แทนการแบ่งพื้นที่ตามเขตปกครองเพียงอย่างเดียว โดยนำข้อมูลระดับน้ำท่วมปี 2568 มาวิเคราะห์กำหนดชุมชนเป้าหมาย จัดสรรงบประมาณและวางมาตรการตามระดับความเสี่ยงจริง
ระบบระบายน้ำและการเตือนภัยล่วงหน้าควรเป็นงบส่วนกลางที่ทุกพื้นที่เข้าถึงได้ ขณะที่งบฟื้นฟูและช่วยเหลือควรจัดตามความเดือดร้อน ในส่วนของภาคธุรกิจ ควรสนับสนุนการจับคู่ร้านอาหารในพื้นที่น้ำลึกกับผู้จัดหาวัตถุดิบจากพื้นที่ปลอดภัย พร้อมสร้างระบบสำรองอาหารและเครือข่ายธุรกิจที่ช่วยให้ร้านค้ากลับมาดำเนินกิจการได้เร็วขึ้น
ม.อ. ผนึกเครือข่าย สร้างหาดใหญ่ให้พร้อมทั้งรับมือและฟื้นตัว
เบื้องหลังการผลักดันข้อมูลเหล่านี้ คือความพยายามของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ในการทำหน้าที่เป็น “มันสมองของเมือง” เชื่อมโยงงานวิจัยกับการแก้ปัญหาจริง ผศ.ดร.ปรัตถ พรหมมี คณบดีคณะเศรษฐศาสตร์ ม.อ. ระบุว่า การจัดทำ PSU Econ Poll มีเป้าหมายสร้างศูนย์รวมข้อมูลเศรษฐกิจที่ทั้งภาครัฐสามารถนำไปใช้กำหนดนโยบาย และประชาชนสามารถเข้าถึงเพื่อทำความเข้าใจสถานการณ์ของเมืองได้
ขณะที่ ผศ.ดร.สุพัตรา เดวิสัน ผู้ช่วยอธิการบดีฝ่ายกิจการอาเซียนและเศรษฐกิจสร้างสรรค์ เผยความคืบหน้าโครงการ Hatyai Gastronomy Reborn 2026 ที่มุ่งต่อยอดหาดใหญ่ในฐานะเมืองสร้างสรรค์ด้านอาหารของ UNESCO ด้วยการสร้างฐานข้อมูลร้านอาหาร ตั้งเป้าสนับสนุน 100 ร้านในปีนี้ และเพิ่มเป็น 300 ร้านในปีหน้า
อีกหนึ่งแนวคิดสำคัญ คือการพัฒนา “อาหารสู้ภัยพิบัติ” เพื่อเป็นทางเลือกสำหรับประชาชนในช่วงที่ระบบขนส่งและการกระจายอาหารหยุดชะงักนี่จึงไม่ใช่เพียงการสร้างเมืองอาหารที่ดึงดูดนักท่องเที่ยว แต่เป็นการพัฒนาเมืองอาหารที่มีระบบรองรับความเสี่ยง และสามารถดูแลประชาชนได้แม้ในวันที่เมืองเผชิญวิกฤต
ผลสำรวจ PSU ECON POLL ครั้งนี้จึงชี้ให้เห็นว่า โจทย์ของหาดใหญ่ไม่ใช่เพียงการเตรียมพร้อมรับน้ำท่วม แต่คือการสร้างระบบรับมือที่เข้าถึงทุกคน ลดความเหลื่อมล้ำในการช่วยเหลือ และทำให้เมืองสามารถฟื้นตัวได้อย่างรวดเร็วและยั่งยืน
