เมื่อผืนป่าซ่อนสิ่งที่โลกไม่เคยรู้จัก… ใต้กองใบไม้ในผืนป่าทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี มีพืชดอกขนาดเล็กชนิดหนึ่งซ่อนตัวอยู่ใต้ดินเกือบตลอด แต่เมื่อถึงฤดูฝน ดอกสีดำแซมสีส้ม จะโผล่ขึ้นมาเหนือพื้นดินเพียงช่วงเวลาสั้น ๆ
นี่คือ “พิศวงมฤตยู” หรือชื่อวิทยาศาสตร์ คือ Thismia daemona พืชชนิดใหม่ของโลก
รูปลักษณ์ของมันทั้งแปลกตาและน่าเกรงขาม ดอกสีดำมีระยางยื่นออกมาคล้ายเขาของปีศาจ พร้อมจุดสีแดงที่ดูราวกับดวงตาแห่งไฟ จนเป็นที่มาของชื่อ “พิศวงมฤตยู” และภายใต้รูปลักษณ์อันลึกลับนี้ ยังมีเรื่องราวทางวิทยาศาสตร์อีกมากมายที่น่าค้นหา
หนึ่งในทีมนักวิจัยที่ร่วมเปิดเผยความลับ และค้นพบพืชใหม่ชนิดนี้ คือ รศ.ดร.สหัช จันทนาอรพินท์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
รศ.ดร.สหัช ระบุว่าความพิเศษของ “พิศวงมฤตยู” ไม่ได้หยุดแค่ที่รูปลักษณ์ แต่เป็นรูปแบบการดำรงชีวิตก็ไม่เหมือนกับพืชทั่วไป คือ ไม่มีสีเขียวเลย ไม่มีคลอโรฟิลล์ สังเคราะห์แสงไม่ได้ด้วยตนเอง แต่ดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยการพึ่งพาสารอาหารจากเชื้อราในดิน การค้นพบพืชที่บอบบางและซับซ้อนเช่นนี้ จึงเป็นการยืนยันได้อย่างชัดเจนว่า ผืนป่าอนุรักษ์ของไทยยังมีระบบนิเวศที่เชื่อมโยงกันอย่างสมบูรณ์แบบ และมีความหลากหลายทางชีวภาพซ่อนอยู่อีกมาก
จากการสำรวจกล้วยไม้ สู่การค้นพบพืชชนิดใหม่ของโลก
จุดเริ่มต้นของการค้นพบครั้งนี้ไม่ได้เกิดจากการออกตามหา “พิศวงมฤตยู” โดยตรง หากเกิดขึ้นระหว่างการสำรวจกล้วยไม้ในผืนป่า โดยทีมสำรวจ นิสิตคณะพฤกษศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ซึ่งเดินทางเข้าไปศึกษากล้วยไม้ และได้พบพืชกลุ่ม Thismia โดยบังเอิญ ก่อนถ่ายภาพส่งต่อให้กับทีมนักวิจัยเรา จากนั้นเราได้ลงไปร่วมค้นหา และศึกษาต่อ
จากตัวอย่างและข้อมูลที่ได้ ทีมวิจัยได้เริ่มตรวจสอบอย่างละเอียด และพบว่า เบื้องหลังของ “พิศวงมฤตยู” ยังมีโครงสร้างใต้ดินที่น่าสนใจไม่แพ้กัน โดยทีมวิจัยได้นำรากของพิศวงมาตัดและย้อมสี เพื่อศึกษาการกระจายตัวของเส้นใยราก พบว่ารากของพิศวงมฤตยูมีลักษณะแตกแขนงคล้าย ปะการังเขากวาง ต่างจาก พิศวงบางชนิดที่พบก่อนหน้านี้ในพื้นที่อื่นของประเทศไทย อาทิ “พิศวงรยางค์” (Thismia javanica) ที่พบบริเวณเขาคอหงส์ จังหวัดสงขลา ซึ่งมีรากลักษณะคล้ายไส้เดือนหรือเส้นด้าย ซึ่งความแตกต่างเพียงเล็กน้อยของโครงสร้างราก จึงกลายเป็นข้อมูลสำคัญในการทำความเข้าใจความหลากหลายของพืชสกุลพิศวง Thismia
รศ.ดร.สหัช อธิบายต่อว่า แม้พิศวงมฤตยูอาจยังมองไม่เห็นคุณค่าทางเศรษฐกิจโดยตรงในลักษณะของปัจจัยสี่ แต่พืชชนิดนี้มีบทบาทในระบบนิเวศมาก เพราะรากของมันเป็นแหล่งอาศัยและมีความสัมพันธ์กับเชื้อรา ขณะที่เชื้อราเองก็ได้รับสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมจากพิศวงมฤตยู ทั้งที่อยู่อาศัยและความชื้น เรียกได้ว่าต่างฝ่ายต่างพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน
การค้นพบไม่ใช่จุดหมาย แต่คือจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้
สำหรับปัจจุบันมีการค้นพบพืชสกุล Thismia ในประเทศไทยแล้วหลายชนิด โดยภาคใต้ถือเป็นพื้นที่สำคัญของความหลากหลายของพืชกลุ่มนี้มากที่สุด ขณะที่การค้นพบครั้งใหม่ที่ทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี นับเป็นการขยายขอบเขตการกระจายพันธุ์ของกลุ่มพืชนี้ขึ้นไปได้ไกลขึ้นอีก
รศ.ดร.สหัช บอกว่า การค้นพบพืชชนิดใหม่อาจเป็นผลลัพธ์ที่น่ายินดี แต่ไม่ใช่เป้าหมายสูงสุดของการทำงานวิจัย เพราะสิ่งที่สำคัญกว่าคือการทำความเข้าใจว่า สิ่งมีชีวิตเหล่านี้เกิดขึ้น มีวิวัฒนาการ และดำรงอยู่ร่วมกันอย่างไร รวมทั้งนำไปสู่การจัดหมวดหมู่การกระจายพันธุ์ เพราะถ้าเรารู้จักเบื้องลึกของ “พิศวง” เราก็จะรู้ว่าธรรมชาติเขาอยู่อย่างไร และจะดูแลทรัพยากรอย่างไรเพื่อลดการสูญเสีย”
“พิศวงมฤตยู” อาจเป็นเพียงดอกไม้เล็ก ๆ ที่โผล่ขึ้นมาเหนือพื้นดินในช่วงเวลาสั้น ๆแต่เบื้องหลังดอกสีดำ กลับเชื่อมโยงไปถึงโลกใต้ดิน ทั้งราก เชื้อรา และจุลินทรีย์ ที่พึ่งพาอาศัยกันเป็นเครือข่าย และ “พิศวงมฤตยู” อาจไม่ได้เป็นสัญลักษณ์ของความสมบูรณ์ของผืนป่า แต่เป็นภาพสะท้อนของ “ความสมดุล” ที่ธรรมชาติสร้างขึ้น
